غلامحسين رضانژاد
24
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى
برخى از علماء بين ايندو لفظ فرق نهاده وگويند : علم تفسير در إزاء وبرابر ألفاظ وضع گرديده وتأويل در إزاء معاني ، وآنگاه كه گفته ميشود « قرآن را تفسير كرد » يعنى ألفاظ مشكل آنرا واضح نمود ، وچون گفته شود « قرآن را تأويل كرد » يعنى معاني آنرا بوضوح رساند ؛ وبرخى هم گفتهاند كه لفظ تفسير در ايضاح معاني قرآن بوسيلهء أحاديث واشعار عرب استعمال ميگردد ، ولفظ تأويل در چيزها يا اموريكه مربوط بدين است بكار ميرود ؛ چنانكه بعضي هم تفسير را علم بسبب نزول سورهها وآيات وقصص وحمل عمومات بر أقوام واشخاصى خاصّ ميدانند ؛ چنانكه مراد از كريمهء : وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا دو قوم أوس وخزرج بوده ، وآيهء أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً دو طايفهء بنى اميّه وبنى مخزوم ميباشند ؛ وكريمهء : « قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ » را دربارهء بنى حنفيّه دانستهاند ، كه اين عمومات قرآني قابل حمل بر خصوصي نخواهند بود ، مگر با شنيدن ؛ وجمعى هم گويند علم تأويل متعلّق بدرايت عقلي است وحسين بن فضل بجلى گويد : « التّأويل صرف الآية إلى معنى يحتمله اللّفظ ؛ موافق لما قبل الآية وما بعدها » يعنى تأويل عبارتست از صرف آيهء قرآن بمعنايى كه لفظ آنرا احتمال ميدهد ، بطوريكه با آيهء قبل وبعد آن موافق در معنى باشد ؛ وتأويل از نظر جمعى ديگر عبارت از بحث وتحقيق از مراد گويندهء ألفاظ بوده ودر اينصورت بايد معنى بلفظ برگردد ؛ ومعرفت در علوم قرآني مقتضى اينستكه مفسّر بألفاظ ومعاني قرآن حكيم احاطه وتسلّط داشته وبالمآل بداند كه تأويل بر چند قسم است : يكى تأويل بمعنى تعبير مانند تأويل رؤيا ، وديگر تأويل أحاديث وسه ديگر تأويل افعال ، وگاهى تأويل بمعنى ردّ چيزى است بعاقبت آن وگاه ديگر ردّ آن بخدا ورسول اوست ، مانند : فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ ، إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ، ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا وبالأخره تأويل در متشابهات قرآني است كه گاهى موجب ابتغاء فتنه بوسيلهء دشمنان دين ميباشد . برخى علم تفسير را عبارت از بحث وتحقيق در جزئيّات كلام وكتاب اللّه به اندازهء طاقت بشرى تعريف كردهاند ؛ وبعضي هم آنرا علمي ميدانند كه از معاني كلام اللّه بلحاظ محكم ومتشابه وناسخ ومنسوخ وصريح وقابل تأويل بودن آن بحث كرده ومجمل ومبهم ومفصّل كلام الهى را مورد فحص وتحقيق قرار ميدهد ؛ والبتّه بايد بتعريف فوق علم خاصّ وعامّ وظهر وبطن وحدّ ومطّلع را نيز درافزوده وطبق نظريّهء برخى از